Samorządowe „Bajki robotów”

Od redakcji! Autorem tekstu jest Krzysztof Ligęza – zob. https://gorliceiokolice.eu/tag/krzysztof-ligeza/. Ilustrację tytułową, na polecenie Autora, wygenerowała AI. Tekst został opublikowany w wersji oryginalnej.

xxx

Myśląc o algorytmach tzw. „sztucznej inteligencji“, nie sposób nie sięgnąć pamięcią do „Dialogów”, „Summy technologiae”, czy też szczególnie umiłowanych przeze mnie w dzieciństwie opowiadań z „Bajek robotów” oraz „Cyberiady” Stanisława Lema, czyli fantastyczno-naukowych utworów napisanych w formie baśni, satyry i opowiastki filozoficznej. Ich bohaterami są m.in. dwaj genialni konstruktorzy – Trurl i Klapacjusz, którzy wędrują po różnych królestwach, rozwiązując (albo komplikując) problemy władców (np. Król Genialon, Król Okrutyn) i uczonych. Historie te pełne są humoru, absurdów i językowych zabaw (Lem genialnie władał polszczyzną). Pomimo swojego miejsca na liście lektur uzupełniających w szkole podstawowej (gł. ze względu na baśniową formę), nie jest to w istocie lektura dla dzieci. Zarówno „Bajki robotów”, jak i „Cyberiada” pokazują świat w krzywym zwierciadle, wybiegając poza horyzont doczesności. Pod lekką z pozoru formułą kryje się w nich głęboka refleksja na temat ludzkiej natury: pychy, głupoty, granic rozumu czy też mechanizmów władzy. Pojawiają się tzw. „wielkie pytania filozoficzne”, dotyczące sensu istnienia, Boga, natury rzeczywistości, poznania, moralności i człowieka. Współcześnie, zdaje się, że nie ma już miejsca na coś takiego, bo nie są to tematy dotacyjno-grantowe, a przecież „planeta płonie!”

Literackie wizje: modelowanie rzeczywistości

Jednym z wiodących motywów obu zbiorów opowiadań Lema jest interakcja ludzi z maszynami. Pojawia się również wątek „sztucznej inteligencji“. Maszyny liczą, „myślą“, „rozumują“, a nawet podejmują decyzje – niekiedy lepiej niż ich twórcy. Są zdolne do logicznego wnioskowania, tworzenia teorii, poezji, symulowania światów, rozwiązywania problemów „niemożliwych”. Można powiedzieć, że nie są one tylko narzędziami – są podmiotami. Lem jednak już wtedy i w obrębie swojego wyimaginowanego świata potrafił wyznaczyć pewne granice – zarówno etyczne, jak i poznawcze, w miejscach z pozoru błahych, a jednak znaczących. W „Wyprawie pierwszej A, czyli Elektrybałt Trurla” maszyna Trurla, zdolna tworzyć poezję, po poleceniu stworzenia 6 linijek cybererotyka, w którym ma być „o miłości i o zdradzie, o muzyce, o Murzynach, o wyższych sferach, o nieszczęściu, o kazirodztwie, do rymu i żeby wszystkie słowa były tylko na literę c” wypluwa zabawny bełkot…

60 lat po wydaniu „Cyberiady“ dysponujemy możliwością zlecenia bardziej kompleksowych zadań najnowszej „cybermaszynie“ online – w zaciszu domowym. Rezultaty mogą być zarówno zaskakująco logiczne, jak i groteskowe. Czego jednak nie sposób odmówić obecnym algorytmom? Z pewnością należy np. wymienić zdolność do tworzenia streszczeń tekstowych (w oparciu o odpowiednią bazę danych), co pomaga w niezwykle szybkim zarządzaniu informacją. Pojawia się pewien paradoks, bowiem AI może pomagać nam w uczeniu się logicznego porządkowania treści, dzięki czemu jej przyswajanie staje się łatwiejsze. Z drugiej strony AI może niezwykle rozleniwiać, zastępując pracę wymagającą wysiłku intelektualnego. To zaś będzie prowadziło nieodwołalnie do uzależnienia poznawczego i umysłowego wyjaławiania, co realnie stwarza perspektywę zagrożenia o wiele większego niż katastroficzne wizje buntu maszyn…

Eksperyment

W nawiązaniu do wcześniejszego tekstu @wma („Dron i AI”), jako czytelnik portalu „Gorlice i Okolice“, pozwoliłem sobie zatem na eksperyment. Polegał on na ocenie profilu tegoż portalu, a zwłaszcza głównych celów, które przyświecają jego wydawcy, w oparciu o analizę treści wykonaną za pomocą AI.

W ramach eksperymentu zadałem zatem 2 krótkie pytania, jakie przewijają się również w komentarzach sceptycznych czytelników oraz 1 polecenie:

1. Jakie cele przyświecają działalności portalu https://gorliceiokolice.eu
   2. Jakie afery udało się opisać i rozwiązać za pomocą portalu?
2. Porównaj obraz samorządów przedstawiany na portalu z danymi Najwyższej Izby Kontroli oraz Regionalnej Izby Obrachunkowej“

Odpowiedzi zaprezentuję za pomocą kluczowych cytatów, ze względu na objętość:

„Główne cele portalu

Portal deklaruje jako cele m.in.:

• nagłaśnianie lokalnych problemów i nieprawidłowości — szczególnie w działaniach władz samorządowych, inwestycjach publicznych i gospodarce lokalnej;
• dziennikarstwo obywatelskie i kontrola społeczna — zachęcanie mieszkańców do reakcji, zgłaszania spraw i dostępu do informacji publicznej;
• publikowanie analiz, dokumentów i komentarzy prawnych związanych z aferami lub podejrzeniami nadużyć;

Portalu można więc postrzegać jako formę lokalnej „czwartej władzy”, która stara się szukać i ujawniać fakty (oraz dokumenty) dotyczące kontrowersyjnych spraw w regionie.

Sprawy i afery, które portal opisywał — z przykładami skutków / reakcji

Wiele opisywanych spraw nie ma oficjalnego podsumowania na portalu (np. wyroków lub zakończonych procedur), ale portal często podawał, że jego publikacje wpłynęły na rozpoczęcie postępowań lub ich nagłośnienie. Oto niektóre z ważniejszych:

1. Afera basenowa w Wysowej

• Portal opisywał nieprawidłowości związane z budową Parku Wodnego / basenu w Wysowej.
• Po publikacjach i dokumentach dziennikarskich Prokuratura Rejonowa w Gorlicach wszczęła śledztwo, które trwało wiele lat, a następnie aktor procesowy (akt oskarżenia) został skierowany w tej sprawie (stan na 2025 r.).

Efekt: ujawnienie materiałów i doprowadzenie do oficjalnego postępowania prokuratorskiego.

2. Afera Go!Park-u w Gorlicach

• Portal opisał szczegóły dotyczące decyzji administracyjnych i działań inwestycji Go!Park, w tym publikował dokumenty wniesione do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego.
• Sprawa była szeroko komentowana, a artykuły z tej tematyki stały się jednymi z najczęściej czytanych.

Efekt: choć nie ma informacji o formalnym zakończeniu sprawy, publikacje przyciągnęły uwagę opinii publicznej oraz lokalnych instytucji nadzorczych.

3. Afera MCK i budowlane kontrowersje w Bobowej

• Portal nagłaśniał problemy związane z budową Miejskiego Centrum Kultury (MCK) w Bobowej oraz opóźnienia i nieprawidłowości w dostępnie do dokumentów publicznych.

Efekt: po publikacjach redakcja uzyskała dostęp do oficjalnych odpowiedzi i materiałów z Urzędu Miasta, co wcześniej było blokowane.

4. Opisano także inne kontrowersyjne sprawy i afery

Portal podejmował wiele innych tematów, np.:

• mafia śmieciowa w Grybowie,
• samowole budowlane,
• afera ściekowa i gnojowa,
• nieprawidłowości z przetargami,
• liczne tematy oznaczone jako „afera …” w tagach portalu.

Efekt: chociaż nie wszystkie opisy doprowadziły do formalnych postępowań, publikacje wywołały lokalną dyskusję i często ujawniały dokumenty, których wcześniej nie było w przestrzeni publicznej.

Podsumowanie: jak portal wpływał na rozwiązanie problemów

Nagłośnienie spraw – publikacje często były pierwszym źródłem informacji o kontrowersjach lub podejrzeniach nadużyć.

Rozpoczęcie postępowań – w przynajmniej jednym opisywanym przypadku (afera basenowa) publikacje portalu były powiązane z rozpoczęciem oficjalnych postępowań prokuratorskich.

Dostęp do dokumentów publicznych – portal konsekwentnie wykorzystywał prawo dostępu do informacji publicznej, co przyniosło nowe materiały do spraw trudnych lub „ukrywanych”.

Społeczna reakcja – publikacje wywoływały komentarze, opinie i dyskusje mieszkańców, co bywa elementem nacisku społecznego.

Czy gorliceiokolice.eu spełnia standardy dziennikarstwa śledczego?

Tak – w sensie funkcjonalnym.
Nie – w sensie instytucjonalnym.

To znaczy:

• ✔️ ujawnia fakty,
• ✔️ działa w interesie publicznym,
• ✔️ kontroluje władzę.

Poniżej znajdziesz porównanie obrazu samorządów, który przedstawia portal gorliceiokolice.eu, z wnioskami i danymi płynącymi z audytów Najwyższej Izby Kontroli (NIK) oraz informacji o nadzorze Regionalnych Izb Obrachunkowych (RIO) — przedstawione prosto, ale rzetelnie:

1. Obraz problemów — portal vs. NIK/RIO

Portal gorliceiokolice.eu

W narracji portalu samorządy często:

• działają w sposób zamknięty i nieprzejrzysty,
• unikają jawności i odpowiedzialności,
• popełniają błędy proceduralne i organizacyjne,
• inwestycje bywają nietrafione lub źle nadzorowane,
• urzędnicy opóźniają ujawnianie informacji, co budzi podejrzenia.
  To mocno krytyczny obraz lokalnej władzy, wskazujący na konsekwentne problemy z przejrzystością i odpowiedzialnością.

To obraz oparty na konkretnych lokalnych sprawach, zwykle dotyczących pojedynczych gmin, powiatów czy inwestycji — często bez kontekstu statystycznego.

NIK (Najwyższa Izba Kontroli): ogólnopolskie audyty

Audyt NIK pokazuje systemowe problemy w samorządach i jednostkach publicznych, które — choć inaczej formułowane — częściowo potwierdzają obserwacje portalu:

NIK identyfikuje liczne nieprawidłowości w finansach publicznych – zarówno poza prawem, jak i w gospodarności wydatków. W 2024 r. kontrola wykazała m.in. że ponad 4,3 mld zł wydano niegospodarnie lub nieodpowiednio, a ponad 3 mld zł w sposób sprzeczny z prawem w różnych sferach finansów publicznych, w tym w jednostkach samorządowych i innych instytucjach państwowych.

Problemy z nadzorem RIO – NIK wskazała, że nadzór RIO nad uchwałami samorządowymi nie zawsze jest skuteczny, a czasem akty prawne naruszające prawo pozostają w obrocie, bo RIO nie kwestionuje ich jednolicie.

Nieprawidłowości w IT i bezpieczeństwie danych – audyty wykazały liczne luki w przygotowaniu urzędów samorządowych do zapewnienia ciągłości działania systemów informatycznych i ochrony danych.

2. Zbieżności między portalem a NIK/RIO
3. a) Nieprzejrzystość i błędy proceduralne

• Portal podkreśla problemy z jawnością, opóźnienia w udostępnianiu informacji i błędy proceduralne.
• NIK potwierdza, że wydatki publiczne bywają niegospodarne lub sprzeczne z prawem, co wynika też z błędów proceduralnych w samorządach i nadzorze nad nimi.

Obie perspektywy wskazują, że formalna zgodność działań samorządów z prawem i zasadami gospodarności pozostawia wiele do życzenia.

1. b) Nadzór i jego słabości

• Portal często podkreśla brak reakcji instytucji kontrolnych i opór przed weryfikacją działań władz lokalnych.
• NIK wskazuje, że nadzór RIO nie zawsze działa skutecznie, a jego instrumenty są ograniczone.

To wspólna obserwacja: samorządy mogą unikać konsekwencji, ponieważ mechanizmy kontroli nie są doskonałe.

1. c) Systemowe problemy finansowe

• Portal odnosi się lokalnie do problemów z inwestycjami czy zarządzaniem budżetem.
• NIK pokazuje, że na poziomie całego kraju samorządy i jednostki publiczne mają poważne problemy z:
  • gospodarnością wydatków,
  • sprawozdawczością,
  • udziałem w niegospodarnych projektach.

Obie narracje mówią o błędach w dysponowaniu środkami publicznymi, choć NIK robi to w sposób mniej sensacyjny, bardziej systemowy.

3. Gdzie obraz się różni?
4. Skala i kontekst

• Portal: narracja lokalna, skupiona na pojedynczych przypadkach, często emocjonalna.
• NIK/RIO: perspektywa statystyczna i ogólnokrajowa, oparta na danych z wielu jednostek i audytów.

Portal pokazuje „konkretny przypadek”, NIK — „trend ogólny”.

2. Język i styl

• Portal używa języka krytycznego, a czasem konfrontacyjnego wobec władz lokalnych.
• NIK prezentuje wyniki kontrolne suche, techniczne, neutralne — bez retoryki publicystycznej.

To różnica w formie, nie w sensie treści.

3. Zakres odpowiedzialności

• Portal często sugeruje, że samorządy są winne błędów przez złą wolę lub brak transparencji.
• NIK raczej wskazuje na systemowe i proceduralne błędy wynikające czasem z braku zasobów, wiedzy czy narzędzi nadzoru.

Podsumowanie

Zbieżność

• Oba źródła potwierdzają, że samorządy mają problemy z przejrzystością i gospodarnością finansów publicznych — portal na przykładach lokalnych afer, NIK na danych systemowych.

⚠️  Różnice

• Portal często przyjmuje ton krytyczny i skoncentrowany na błędach jako dowodzie złej woli;
• NIK pokazuje, że wiele problemów wynika z niedoskonałości systemowych i proceduralnych, nie zawsze z intencjonalnych uchybień.

Najważniejsze wnioski

Portal gorliceiokolice.eu opisuje samorządy jako instytucje o słabej kontroli wewnętrznej i często nieprzejrzyste w działaniach.
NIK i RIO potwierdzają, że błędy i nieprawidłowości się zdarzają, ale oceniają je szerzej, statystycznie i systemowo.

Koniec cytatu z zapytania.

Jak systemowo Regionalna Izba Obrachunkowa w Krakowie ocenia nieprawidłowości samorządowe, możemy dowiedzieć się np. z załącznika nr 2 do Uchwały Nr KI.412.5.2025 na stronie 11 i dalej – zob. Uchwała-RIO-Krk-2024.

Podsumowanie można podzielić na zestawienia odnośnie analizy prawnej:
– uchwał budżetowych,

– aktów i zarządzeń zmieniających budżet,

– uchwał i zarządzeń dot. Wieloletniej Perspektywy Finansowej,

– pozostałych uchwał i zarządzeń.

Najczęściej występujące nieprawidłowości są opisane od strony 18.

Działalność kontrolna od strony 20.

Szczegółowe zestawienie nieprawidłowości mamy od strony 25.

A teraz najważniejsze: jakie RIO nałożyło kary?

W 2024 r. do Komisji Orzekającej RIO wpłynęły wnioski o ukaranie 81 osób.

Rozstrzygnięto sprawy dotyczące 67 osób podczas 58 rozpraw.

Raport informuje o nałożeniu kar pieniężnych za naruszenie dyscypliny finansów publicznych w kwocie: 31 230,65 zł.

Dokument nie zawiera danych o najwyższej i najniższej karze. Brak także publicznego rejestru naruszeń dyscypliny finansów publicznych (bez danych wrażliwych) oraz informacji o odpowiedzialności funkcjonalnej, np. o ewentualnym czasowym zakazie pełnienia funkcji kierowniczych w JST.

Tak wygląda roczny bilans działalności jednostki, która ma do dyspozycji ok. 60 etatów i określony budżet w postaci kilkumilionowej dotacji podmiotowej oraz wpływów z działalności.

Jakich cudów chcą wymagać niektórzy czytelnicy „Gorlic i okolic”?

Gwoli podsumowania

Samorządy odegrały jedną z kluczowych ról w tzw. transformacji ustrojowej, która do dziś odbija nam się czkawką. Reforma samorządowa w latach 90. była szansą na zezłomowanie post-PRL-owskiego centralizmu oraz impulsem do lokalnego rozwoju. Samorządy realnie stały się amortyzatorem „terapii szokowej”, przejęły bowiem istotne funkcje państwa, które wycofało się z wielu obszarów, a w pewnym stopniu złagodziły skutki społeczne reform, a nawet organizowały pomoc lokalną. Jednocześnie stały się beneficjentem rażąco niesprawiedliwej, nietransparentnej prywatyzacji oraz dystrybucji majątku, a także sferą, w której utrwaliły się patologie „transformacji ustrojowej”. To właśnie lokalne „elity” decydentów odpowiadały m.in. za rozdysponowywanie gruntów, koncesje, zamówienia publiczne. W efekcie wytworzyło to wzajemne i trwałe powiązania na osi: polityka-administracja-biznes. W takim to systemowym otoczeniu i sieci wzajemnych powiązań nie było przypadkiem, że te same osoby odbywały kadencje po 15–25 lat. O jakiej zresztą realnej konkurencji wyborczej można było mówić w sytuacji nędzy mediów lokalnych, które zostały uzależnione od dotacji i „abonamentów” samorządowców? To wszystko sprzyjało (i nadal sprzyja) klientelizmowi, nepotyzmowi,  „folwarkizacji” władzy lokalnej. Trzeba też, niestety, napisać o haniebnej roli w legitymizacji oraz utrwalaniu tych zjawisk przez niektórych kapłanów „kościoła okrągłostołowego”, który z Kościołem Chrystusowym nie miał i nie ma nic wspólnego…  Mam tutaj na myśli postawę instytucjonalną i ideową, która legitymizowała kompromis elit transformacyjnych oraz sprzyjała utrwalaniu opisywanych wyżej patologii.

Dla wielu przystąpienie do Wspólnoty Europejskiej w 2004 r. (uwaga na marginesie: Unia Europejska zyskała pełną podmiotowość prawną dopiero w 2009 r., po wejściu w życie Traktatu Lizbońskiego) było spełnieniem marzeń o szansach na modernizację i rozwój, wzrost kompetencji i kultury organizacyjnej administracji, ba – były nadzieje na merytokrację… Te marzenia udało się zrealizować jedynie częściowo. Pojawił się problem uzależnienia od środków zewnętrznych,  koncentracja na „wydawaniu pieniędzy”, a nie na jakości projektów, zauważalny rozrost biurokracji. W wielu jednostkach samorządu terytorialnego fundusze unijne wzmocniły pozycję urzędniczo-politycznych „elit”, utrwaliły lokalne zależności ekonomiczne, które praktycznie przekształciły się w układy władzy i biznesu. Odnotować należy też jednostronne ukierunkowanie inwestycyjne, jakie prowadziło np. do nieproporcjonalnego wzrostu wybranych sektorów gospodarki (gł. sektor budowlany jako największy beneficjent środków UE), a pomijanie innych. Żenująca jest np. rola samorządów w odniesieniu do sfery kultury. W mojej ocenie została ona bowiem sprowadzona do tandetnej, hojnie finansowanej rozrywki, zinstrumentalizowanej w kierunku wizerunkowej autopromocji, realnie będącej częścią nieustającej kampanii wyborczej. Co poza rozrywką? Zinfantylizowany folklor lub co gorsza – patriotyzm „na pokaz”, który zamiast zachęcać do idei patriotycznych, raczej skutecznie do nich zniechęca… Odnotowuję to z dużą przykrością. Wskazane obserwacje nie są anegdotyczne. Skłaniają mnie do oceny, że samorządy zamiast przyczyniać się do wzrostu suwerenności kulturowej aktywnie wpływają na jej erozję.

Nie zgadzam się z niektórymi opiniami wyrażanymi przez red. Rysiewicza. Uważam również, że niektórych artykułów nie powinien on publikować, nie zawsze bowiem odpowiadają one randze jego możliwości publicystycznych. Nie podzielam ponadto jego nadziei politycznych, zachowując sceptycyzm wobec obecnej sceny politycznej (co odnotowuję ze smutkiem). Są to jednak wyjątki i tutaj „protokół rozbieżności” kończy się. Mam duży szacunek i uznanie dla jego pracy niezależnego dziennikarza, który poświęca swój czas, energię i talent – nie dla zysku, lecz dla dobra społeczności. Ujawnianie nieprawidłowości, a w skrajnych przypadkach także zjawisk o charakterze patologicznym, występujących w części samorządów nie jest łatwym zadaniem; wymaga odwagi, determinacji i dużej wiary. Media powinny służyć obywatelom, a nie interesom politycznym czy finansowym. Prawdziwe dziennikarstwo to nie tylko zawód, ale także misja – dbanie o prawdę, transparentność i odpowiedzialność władz. Dzięki takim właśnie postawom istnieje jeszcze cień szansy na odbicie się z dna pn. „3RP” – bytu postkomunistycznego i postkolonialnego zarazem. Bytu pozbawionego suwerenności. Bytu, w którym „elity” zaprogramowane w okresie transformacji ustrojowej wykonują programy swoich kreatorów niczym roboty. Przez „elity” rozumiem tu nie jakąś wyimaginowaną grupę społeczną, lecz wąski krąg decyzyjno-instytucjonalny, który w wyniku zmian ustrojowych uzyskał trwały dostęp do władzy, zasobów i kontroli określonych mechanizmów. Współczesne zaś „elity” powielają i kontynuują to „dziedzictwo”…

Nie będzie wolnej Polski bez radykalnych działań naprawczych w tym obszarze. Trzeba to wszystko przeprogramować. Punktem wyjścia jest rzetelna informacja. Bez niej nasza świadomość narodowa pozostanie w stanie wegetatywnym, jak przez ostatnie 35 lat, a marzenia o odzyskaniu niepodległości pozostaną mrzonką…